Het zijn gebeurtenissen uit compleet verschillende werelden: een dezer dagen lanceert SpaceX Polaris Dawn, een commerciële ruimtemissie waarbij ik mijn hart vasthoud over de gevaren. En vorige week besloot NASA dat astronauten Sunita Williams en Barry Wilmore definitief niet terugkeren vanuit het ISS met de geplaagde Starliner van Boeing. Met vermoedelijk eigenlijk heel weinig gevaren. Als ik met mijn hachje zou moeten kiezen tussen terugkeren met Starliner of mee met Polaris Dawn, hell yeah: ik ging terug met Starliner. Welkom in twee heel verschillende werelden van risicomanagement: die van het geld, en die van de statistiek. En allebei zijn ze gek genoeg schatplichtig aan hetzelfde: de Space Shuttles Challenger en Columbia.
Het verband van Space Shuttle met de commerciële toepassingen van Crew Dragon en dus ook Polaris Dawn vind je in een uitgebreid blog van acht jaar geleden (dat volgens mij nog steeds staat als een huis). Polaris Dawn -een missie waarbij een groep onervaren mensen een ruimtewandeling gaat uitvoeren vanuit een ruimtevaarttuig waar men alle lucht uit laat weglopen- is een logische uitkomst van de keuze van NASA om te commercialiseren. Het lanceren van NASA astronauten gebeurt onder strikte voorwaarden en eisen, maar wat SpaceX verder met Crew Dragon doet, moet men grof gezegd zelf weten. En dat leidt dus tot een miljonair die betaalt om een ruimtewandeling te mogen maken, natuurlijk wel inclusief het gebruikelijke ‘science washing’: een paar experimenten om de beeldvorming te creëren dat de vlucht ‘nut’ heeft en geen gril van steenrijke mensen is. Natuurlijk, er is getest en getraind en het kan op papier, maar ik hou mijn hart vast.
Hoe anders is het verhaal als NASA astronauten lanceert met dezelfde Crew Dragon. Voor zo’n vlucht moet SpaceX aantonen dat ze kunnen voldoen aan strikte risiconormen. Voor experimentele vluchten mag de kans op loss of crew niet groter zijn dan 1:270, bij reguliere vluchten is dat ongeveer 1:400. En die kansen moet je onderbouwen met rekenwerk. ‘Het ging de vorige keer goed, dus het zal nu ook wel goed gaan’ is een gedachte die bij NASA uitgebannen is door de ongelukken met Challenger en Columbia.
Space Shuttle Challenger verongelukte in 1986 tijdens de lancering, omdat een afdichtingsring in de booster door de lage temperatuur in de ochtend niet goed functioneerde. Weglekkend uitlaatgas uit de booster raakte de external tank, waarna Challenger ontplofte. Columbia verongelukte in 2003 tijdens de terugkeer door de dampkring, omdat een stuk losgekomen schuim van de external tank het hitteschild had beschadigd. De overeenkomst: in beide gevallen wist NASA vooraf al van die problemen, maar kwamen waarschuwingen niet door of dacht men ‘het loopt wel los’. Het liep niet los, en de echo van beide rampen klinkt door tot de dag van vandaag.
Dat is waarom astronauten Williams en Wilmore niet met Starliner terugkeren. De lancering van Starliner, een capsule voor het vervoer van bemanning naar ISS, verliep in juni niet vlekkeloos. Een dergelijke capsule heeft naast een hoofdmotor ook een aantal kleinere stuurraketten, die gebruikt worden bij bijvoorbeeld de docking van Starliner aan ISS. Maar ook bij het richten van de hoofdmotor voor het begin van de terugreis, zodat de motor de goede kant op versnelt (eigenlijk: vertraagt) – dat komt nogal precies.
Starliner heeft 28 van dat soort stuurraketten, waarvan er vijf tijdens de docking in meer of mindere mate niet deden wat er van ze verwacht werd. Op zich is dat geen ramp, een ruimteschip is altijd zo ontworpen dat een falend onderdeel de missie nooit in gevaar mag brengen (‘redundancy’).
Het echte probleem is dat NASA natuurkundig niet precies lijkt te begrijpen wat er in juni gebeurde. De manier waarop de teflon pakkingen zich lijken te gedragen klopt niet met wat de natuurkunde voorschrijft. En dan zijn er twee mogelijke antwoorden: of de natuurkundetheorie klopt niet – niet zo waarschijnlijk- of er speelt hier een ander, nog onbegrepen proces.
Dat is een alarmbel, want dan heb je dus een onbekend risico, en voldoe je dus niet aan 1:270. De afgelopen maanden hebben NASA en Boeing geprobeerd het gedrag van die stuurrakketen op de grond in een testopstelling te reproduceren, met succes, maar begrijpen doen ze het het blijkbaar nog steeds niet echt. En dus besloot NASA om de Starliner astronauten toe te voegen aan de bemanning en in februari te laten terugkeren met SpaceX’s Crew Dragon. Een besluit met weinig risico, want Williams en Wilmore hebben in tegenstelling tot de Polaris Dawn astronauten al de nodige ervaring als ISS bemanning.
Starliner is niet het enige hoofdpijndossier van NASA trouwens, iets vergelijkbaars speelt ook bij het hitteschild van Orion, de capsule voor verdere ruimtereizen naar bijvoorbeeld de maan. Dat was na de eerste verder geslaagde testvlucht (Artemis 1) op onverwachte manier beschadigd, en lukt het nog niet om dat natuurkundig te begrijpen. En dus ook daar: vertraging.
En dus kijken we naar een nogal wonderlijke samenloop. Aan de ene kant mogen schathemeltje rijke mensen letterlijk en figuurlijk ongekende risico’s nemen in een commerciële vlucht, aan de andere kant schrijft NASA een terugvlucht af, waarbij de risico’s eigenlijk alleen in letterlijke zin ongekend zijn.
En zo loopt SpaceX binnen – als het goed gaat – en moet NASA zoals ik in 2016 al vreesde – op zoek naar een forse financiële injectie in Boeing om Starliner te redden en zo te voorkomen dat ze afhankelijk worden van een monopolist met een op z’n zachtst gezegd wispelturige baas. Precies wat vooraf niet de bedoeling was. Dat – voorspel ik – zou nog wel eens om veel redenen een heel groot probleem kunnen worden.